Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmeler ve Çin’in nadir toprak elementleri (NTE) üzerindeki hakimiyeti, yenilenebilir enerji yatırımlarını ulusal güvenlik meselesi haline getirdi. Türkiye’nin Beylikova sahası alternatif olabilir.
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları sonrası Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması, küresel enerji tedarikini sekteye uğratarak fiyatlarda sert artışlara yol açtı. Bu durum, elektrikli araçlar ve yenilenebilir enerji yatırımlarını stratejik birer ulusal güvenlik meselesi haline getirdi.
Gelişmeler, yenilenebilir enerji teknolojilerinde kullanılan ham maddelerin stratejik önemini artırırken, arzın belirli ülkelerde yoğunlaşması nadir toprak elementlerini (NTE) enerji ve ekonomik güvenlik tartışmalarının merkezine yerleştirdi.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre, kalıcı mıknatıs üretiminde kullanılan neodimyum, praseodimyum, disprozyum ve terbiyum gibi NTE’lere olan talebin 2030’a kadar yüzde 30’dan fazla artması bekleniyor. 2024 itibarıyla Çin, mıknatıs tipi NTE’de küresel madencilik üretiminin yaklaşık yüzde 60’ını, rafine üretimin ise yüzde 90’ından fazlasını gerçekleştiriyor. Kalıcı mıknatıs üretiminde Çin’in payı 2005’te yüzde 50 iken, 2024’te yüzde 90’ın üzerine çıktı.
Raporda, Çin’in uyguladığı ihracat kontrollerinin tek bir ülkeye bağımlı tedarik zincirlerinin kırılganlığını ortaya koyduğu ve olası kapsamlı kısıtlamaların küresel ekonomide ciddi üretim kayıplarına yol açabileceği vurgulanıyor.
Türkiye Kritik Mineral İnisiyatifi Kurucusu Sait Uysal, NTE’nin görece küçük bir pazar olmasına rağmen bu elementlerin kullanıldığı nihai ürünlerin trilyonlarca dolarlık bir ekonomik hacim oluşturduğunu belirtti. Uysal, “Nadir toprak elementleri, geçmişte petrolün oynadığı role benzer şekilde yeni dönemin kritik girdisi konumuna yükselmiş durumda.” dedi.
Hürmüz Boğazı gibi kritik geçiş noktalarındaki risklerle birlikte NTE tedarik zincirlerinin Çin’de yoğunlaşmasının küresel kırılganlıkları artırdığına işaret eden Uysal, bu durumun enerji dönüşümü sürecinde yeni bağımlılık alanları oluşturduğunu ifade etti.
Uysal, Çin’in NTE hakimiyetinin ticari avantajın ötesinde jeopolitik bir kaldıraç oluşturduğunu vurgulayarak, ülkede geçen yıl devreye alınan ihracat kontrollerinin kısa vadeli aksamalara yol açmasının küresel ekonomi açısından yapısal bir kırılganlığı ortaya koyduğunu belirtti. Durumun sadece enerji güvenliği değil, “enerji dönüşümünün güvenliği” meselesi olduğuna da değinen Uysal, NTE’nin yer kabuğunda sanıldığının aksine oldukça yaygın olduğunu ve sorun kaynağın eksikliğinden ziyade, kaynakları ekonomik olarak işletilebilir rezervlere dönüştürebilecek teknolojik altyapının sınırlı olması olduğunu söyledi.
Uysal, Türkiye’deki Beylikova sahasının Çin’e alternatif olma potansiyeline işaret ederek, MTA verilerine göre 1,3 milyon tonu aşan rezervin küresel tedarik zincirinde oyun değiştirici rol üstlenebileceğini belirtti. Beylikova Nadir Toprak Elementleri Pilot Tesisi’nin, madencilikten mıknatıs üretimine uzanan entegre bir ekosistem kurulması halinde Türkiye için stratejik bir sıçrama tahtası olabileceğini ifade etti.
Türkiye Madenciler Derneği Çevre Koordinatörü Caner Zanbak ise Çin’in ham madde ve kalıcı mıknatıs üretimindeki tekele yakın hakimiyeti ile ihracat kısıtlamalarının ülkeleri yeni stratejik işbirliklerine yönelttiğini belirterek, “Çin dışındaki işbirlikleri arasında da görünür rekabetin artması muhtemel. Dünya Ticaret Örgütü’nün ‘serbest küresel ticaret’ ilkesinin bu alanda uygulanması kolay görünmüyor.” değerlendirmesinde bulundu. Zanbak, elektrikli araçlar ve rüzgar türbinleri gibi alanlardaki gelişmelerin, kalıcı mıknatıslara olan gereksinimi küresel düzeyde büyük ölçüde artırdığını anımsatarak, “2030’a kadar bu elementlere olan talebin yüzde 30’dan fazla artacağı öngörüsü, özellikle elektrikli araç ve diğer yeni teknoloji ürünlerinde ham madde temin pazarında büyük bir küresel rekabet çekişmesinin ortaya çıkacağının habercisidir. Hatta, günümüzdeki jeopolitik gelişmelere baktığımızda, ‘küresel ham madde temin çekişmeleri şimdiden başlamıştır’ diyebiliriz.” dedi.
Yorum Yap